Thursday, 12 September 2013

Lewandowski and the Operation Marigold

Bài đăng trên New York Times về một nỗ lực thất bại nhằm chấm dứt chiến tranh một cách hòa bình với sự trung gian của nhà ngoại giao Ba Lan Janusz Lewandowski.

   

Janusz Lewandowski, 82, Polish Peace Envoy in Vietnam, Dies

The Vietnam War was raging with no end in sight in June 1966 when President Lyndon B. Johnson was told of a bold diplomatic peace offensive in the works called Operation Marigold. In comments caught on tape in the Oval Office, he called it “the most realistic, the most convincing, the most persuasive peace feeler I’ve had since I’ve been president.”
Courtesy of Janusz Lewandowski
Janusz Lewandowski in 1969 with Prime Minister Pham Van Dong of North Vietnam. He saw an early opening for peace talks in what the Americans called Operation Marigold.
World Twitter Logo.

Connect With Us on Twitter

Follow@nytimesworld for international breaking news and headlines.
James Hershberg
Mr. Lewandowski in Warsaw in 2003.
The point man behind the effort was a 35-year-old Polish diplomat named Janusz Lewandowski (pronounced YAH-noosh lee-van-DOF-ski), who died on Aug. 13 in Warsaw at 82. In the mid-1960s, Mr. Lewandowski was sent to Vietnam with a green light to explore ways to negotiate peace.
He arrived in Saigon on April 10, 1966. Officially he was there as the Communist world’s representative on the International Control Commission — India and Canada were its other members — which had been set up to monitor cease-fire violations after Vietnam was divided into northern and southern entities with the defeat of French colonialists in 1954.
But his real business was in Hanoi, the Communist-held capital in the north. Nine days later, Mr. Lewandowski flew there on a rickety Boeing 307 Stratoliner, carrying Moscow’s blessing. The Soviet leader, Leonid I. Brezhnev, had signed off on the mission after conferring with the Polish foreign minister, Adam Rapacki; Mr. Brezhnev viewed Moscow’s involvement in the conflict, providing arms and aid to Hanoi, as an increasing distraction.
At first, North Vietnamese officials asserted the standard line that they were winning the war and would not compromise with their South Vietnamese adversaries or South Vietnam’s American backers. Then Mr. Lewandowski had a frank talk with Pham Van Dong, North Vietnam’s prime minister, and was startled to hear him say the Americans would be easier to defeat than the French.
“The Americans have great power,” Mr. Lewandowski responded, he recalled years later, and pointed out the obvious: the escalating American bombing campaign in North Vietnam.
Officials in Hanoi became receptive to his overture, confiding that they might consider negotiations. Could he play a role?
Mr. Lewandowski returned to Saigon, where he had a reputation as a moderate, well-connected Communist. Unexpectedly, South Vietnam’s foreign minister took him to meet with the country’s president, Nguyen Van Thieu.
Mr. Lewandowski was initially taken aback, questioning the propriety of meeting a head of state without instructions from home. But, warming to the task, he was struck by Mr. Thieu’s moderate stance. The president, too, suggested that Mr. Lewandowski might be a go-between for peace talks.
He soon made an important friend: Giovanni D’Orlandi, Italy’s emissary to South Vietnam. As James G. Hershberg wrote in an exhaustive account, “Marigold: The Lost Chance for Peace in Vietnam” (2012), the two men played chess and talked about how Washington underestimated North Vietnamese nationalism.
“Gradually,” Mr. Hershberg wrote, “Lewandowski settled into his role as a unique, even exotic specimen on the Saigon diplomatic scene — a Communist ambassador, able to drop names from the Hanoi leadership and offer firsthand testimony from the other side of the ‘bamboo curtain’ dividing Vietnam, fluent in English (and ‘weak’ French) and socializing with a diverse mix.”
He quoted Mr. Lewandowski as saying, “They looked at me like I was from the moon.”
He was actually from Warsaw, born there on March 10, 1931. He earned a master’s degree from the Taras Shevchenko National University, joined a Communist youth organization and became a diplomat. His son, Krzysztof, said he had died of cancer.
Mr. Lewandowski returned to Hanoi in June 1966. North Vietnam, Mr. Dong told him, was now willing to make significant concessions. It might accept a neutral South Vietnam and maybe even the South’s existing government. It asked only for a schedule for American troops to leave, not for their immediate departure.
Mr. Lewandowski returned to Saigon. Ambassador D’Orlandi organized meetings at his residence, inviting the American ambassador, Henry Cabot Lodge, to meet with the young Polish diplomat. On his way there, the lanky Mr. Lodge crouched in the back of a private car to avoid detection.
Mr. Lewandowski made sure that American ideas reached Hanoi. One was Washington’s willingness to accept South Vietnamese neutrality. Another was linking an end to the bombing with an end to North Vietnamese infiltration of the South. The Johnson administration called the initiative Marigold, in its style of naming peace efforts after flowers.

Janusz Lewandowski, 82, Polish Peace Envoy in Vietnam, Dies

(Page 2 of 2)
Over the next several months, Johnson visited troops in Vietnam and urged them to “come home with that coonskin on the wall.” His private orders, however, were more moderate, placing emphasis on pacification efforts in South Vietnam and negotiations to end the conflict.
World Twitter Logo.

Connect With Us on Twitter

Follow@nytimesworld for international breaking news and headlines.
On Dec. 1, the North Vietnamese moved to test Washington’s expressions of peace, instructing Mr. Lewandowski to tell Mr. Lodge that if the Americans were truly serious, they should go to Warsaw and meet with North Vietnam’s ambassador to Poland.
W. Averell Harriman, the administration’s respected ambassador at large, recommended that he fly to Warsaw. Johnson agreed, saying, “By all means confirm in both places,” meaning Warsaw and Saigon.
The next day, Dec. 2, the United States stunned the North Vietnamese by bombing within five miles of Hanoi. North Vietnam termed the attacks “piratical” and “savage.” They had been planned three weeks earlier, and no official in authority who might have been aware of both the attack plans and the Warsaw meeting had stopped the bombing runs, according to Mr. Hershberg, a professor of history and international affairs at George Washington University.
How this happened has long been debated. In 1968, David Kraslow and Stuart H. Loory, reporters for The Los Angeles Times, wrote that simple incompetence was to blame. They quoted an unnamed official as saying: “Oh, my God. We lost control.”
Two days later, on Dec. 4, the United States again bombed Hanoi. Earlier that day, Vietcong guerrillas assaulted a South Vietnamese air base and an American military building in Saigon.
Still, North Vietnam followed through with the planned Dec. 6 meeting in Warsaw, sending a diplomat, Nguyen Dinh Phuong, to carry the proposals with him. His wife sewed the document in his vest, and a senior official ordered him to destroy it if his plane was about to crash, according to Mr. Hershberg’s account.
But the meeting never happened, apparently because of miscommunication. The American ambassador to Poland, John A. Gronouski, waited at the Polish Foreign Ministry for the North Vietnamese to arrive. Meanwhile, Mr. Phuong and Do Phat Quang, North Vietnam’s ambassador to Poland, waited in their embassy for Mr. Gronouski.
The Polish effort briefly hung in limbo, but American leaders correctly feared that another round of bombings scheduled for Dec. 13 and 14 would kill it. In his book “In Retrospect: The Tragedy and Lessons of Vietnam” (1995), Robert S. McNamara, the defense secretary in the Kennedy and Johnson administrations, said he and the under secretary of state, Nicholas deB. Katzenbach, had strongly urged that the bombings be postponed.
But Johnson had decided that Marigold “was a dry creek,” as he wrote in his 1971 memoir, “The Vantage Point: Perspectives of the Presidency, 1963-1969.”
“The simple truth, I was convinced, was that the North Vietnamese were not ready to talk to us,” Johnson wrote. “The Poles had not only put the cart before the horse; when the time of reckoning came, they had no horse.”
The bombings went ahead, killing civilians in Hanoi. Mr. Lewandowski’s peace effort was dead. On the morning of the planned Warsaw meeting, Johnson was told that 6,250 American military personnel had died in Vietnam. In the years to come, 52,000 more would die, along with tens of thousands of Vietnamese, both civilians and combatants.
Mr. Lewandowski left Vietnam in May 1967. He was later appointed to Polish ambassadorships in Egypt and Greece. He retired in 1991 when the new non-Communist government did not offer him a diplomatic post.
His first marriage ended in divorce. In addition to his son, Krzysztof, he is survived by his wife, Wanda; his daughter, Joanna Lewandowski-Mironczyk; and a granddaughter.
Mr. Hershberg, whose 900-page book on the affair was based on documents, interviews and many hours of conversation with Mr. Lewandowski in a hotel bar in Warsaw, said in an interview that in the end the failed initiative might have hurt peace prospects by raising hopes only to dash them.
“It was worse than a nonevent,” he said, “in terms or reinforcing both sides’ belief in the bad faith of the other side.”

Về Nguyễn Cơ Thạch

Bài của Phan Doãn Nam, đăng trên viet-studies cho thấy tầm cỡ về insight của cố Bộ trưởng Nguyễn Cơ Thạch. Bài viết cho thấy Nguyễn Cơ Thạch không chỉ tài giỏi, mà còn là một con người rất thực tiễn, dựa trên thực tiễn suy nghĩa và hành động vì lợi ích của đất nước. Một ví dụ là quan điểm, thái độ của ông đối với Trung Quốc. Thế mà, vì lẽ gì đó Trung Quốc vẫn không ưa ông và việc ông phải ra đi (rời chức Bộ trưởng Ngoại giao) dường như là cái giá phải trả cho việc bình thường hóa quan hệ giữa hai nước.

Ở gần cuối bài, tác giả có vẻ hơi bị chủ quan khi nhận xét cán bộ Ngoại giao Việt Nam ngày nay không thua kém cán bộ Ngoại giao các nước. Đồng ý, nhưng là các nước nào.

NGUYỄN CƠ THẠCH: KIẾN TRÚC SƯ CỦA NỀN
NGOẠI GIAO VIỆT NAM HIỆN ĐẠI
Phan Doãn Nam[*]
         
        Tôi có vinh dự được làm việc dưới trướng của anh Nguyễn Cơ Thạch ngay từ khi mới bước chân vào Bộ Ngoại giao. Nguyên là năm 1956, sau khi học xong lớp Phiên dịch tiếng Anh của Bộ, tôi cùng anh Nguyễn Dy Niên và anh Đặng Phong Hoàn được cử sang công tác ở Tổng Lãnh sự quán nước ta mới mở tại New Delhi, Ấn Độ. Anh Thạch đã sang làm Tổng Lãnh sự ở đó sáu tháng trước. Học xong lớp “Phiên dịch”, chúng tôi được trang bị khoảng trên dưới 3000 từ tiếng Anh. Sang Ấn Độ tôi được anh Lưu Đoàn Huynh, lúc bấy giờ là Chánh Văn phòng của Tổng Lãnh sự quán phân công làm thường trực. Khi phân công công tác cho tôi, anh ấy bảo: “Sếp Thạch sau này là người sẽ nắm toàn bộ Bộ Ngoại giao đấy. Ghê lắm đấy. Bây giờ ở đây ai muốn gặp sếp Thạch đều phải qua cậu. Cho nên công tác thường trực của cậu rất quan trọng. Cậu cố gắng lên”. Nghe bùi tai, tôi liền chấp nhận công việc vì thấy cũng rất “oai”. Mặt khác, tôi nghĩ rằng làm thường trực thì sẽ có nhiều thì giờ để học thêm tiếng Anh qua giao dịch với khách. Khi không có khách thì đem sách ra học. Không ngờ thủ trưởng Thạch thấy tôi lúc nào cũng cầm sách học nên luôn thăm hỏi và động viên thêm. Tổng Lãnh sự quán hồi ấy chỉ vẻn vẹn có trên dưới 10 người. Ba tháng sau, anh Huynh gặp lại tôi bảo “cậu không phải làm thường trực nữa. Việc này sẽ giao cho một nhân viên người Ấn làm. Cậu lên giúp anh Thạch làm thư ký riêng. Nhiệm vụ của cậu là báo cáo, nhắc nhở giờ giấc các hoạt động hàng ngày của anh Thạch và phiên dịch cho anh Thạch khi đi dự các cuộc chiêu đãi của Ngoại giao Đoàn". (Trong việc phân công nhiệm vụ này, chủ ý của anh Thạch là nhằm giảm bớt công việc cho anh Huynh, từ nay anh Huynh chỉ phải dịch trong các cuộc tiếp xúc quan trọng, đồng thời tạo điều kiện cho tôi thực hành tiếng Anh, và bản thân anh cũng có điều kiện để sử dụng vốn tiếng Pháp của mình). Tôi đã hết sức cố gắng ngày đêm để hoàn thành nhiệm vụ mới. Với cương vị công tác này, tôi đã đi theo phiên dịch cho anh Thạch dự trên 300 cuộc chiêu đãi. Công việc này là rất khó khăn vì trình độ Anh văn của tôi còn quá non, nhiều khi phải biến báo mới dịch được hết ý. Thường những chỗ nào bí thì tôi dịch vòng quanh. Chẳng hạn có hôm tôi không biết tiếng Anh gọi “con gà mái” là gì, tôi phải nói “vợ con gà trống”. Cũng may là thời gian ấy do còn "mù" tiếng Anh, nên khi thấy tôi dịch mọi người ồ ra cười thì anh Thạch lại khen tôi “dịch tốt”.
          Thấy tôi làm “tốt” công tác như vậy, chẳng bao lâu sau thủ trưởng Thạch bảo anh Huynh chuyển tôi sang làm công tác báo chí, phụ trách việc xuất bản Bản tin hàng tháng của Tổng lãnh sự quán và công tác vận động báo chí để chuẩn bị cho chuyến thăm Ấn Độ của Hồ Chủ Tịch (2/1958).
          Anh Thạch rất coi trọng chuyến thăm này của Hồ Chủ Tịch vì nó là chuyến thăm đầu tiên của Người sang một nước lớn không phải là XHCN. Hơn nữa, Ấn Độ là Chủ tịch Ủy ban Quốc tế Kiểm soát và Giám sát việc thi hành Hiệp định Geneve về Đông Dương. Cho nên trước chuyến thăm của Hồ Chủ tịch, Ấn Độ sẽ đón Ngô Đình Diệm để giữ thế cân bằng. Để chuẩn bị tốt cho chuyến thăm, anh Thạch bảo không những phải tranh thủ Ấn Độ đón tiếp thật trọng thể Hồ Chủ Tịch, mà còn phải làm cho chuyến đi trở thành một cột mốc đưa quan hệ hai nước nói chung và quan hệ giữa hai nhà lãnh đạo lên một tầm cao mới và trở thành nền tảng của tình hữu nghị đời đời giữa hai dân tộc. Với mục đích đó, anh Thạch chủ trương phải đi sâu nghiên cứu quan hệ giữa hai nước, hai dân tộc và lãnh tụ của hai nước. Do Tổng Lãnh sứ quán quá ít người, anh đã cho thuê một người Ấn Độ tiến bộ (do Đảng Cộng sản Ấn Độ giới thiệu) để sưu tầm tài liệu về quan hệ hai nước. Anh em Tổng Lãnh sự quán (trong đó có tôi) cũng được phân công đến các thư viện lớn của Ấn Độ để tìm tài liệu. Kết quả là đã sưu tầm được một số lượng lớn tài liệu. Lúc này vốn tiếng Anh của anh Thạch đã khá, nói chưa tốt, nhưng đọc rất tốt. Ngày đêm bản thân anh Thạch, tôi và anh Huynh chia nhau đọc. Kết quả thật khả quan, qua đợt nghiên cứu này, chúng tôi thấy được một số điểm rất hay, thiết thực phục vụ cho chuyến thăm của Hồ Chủ Tịch. Một là, quan hệ Việt Nam – Ấn Độ có từ rất lâu đời, có đến 1 - 2 ngàn năm trước. Hai là, ảnh hưởng của Ấn Độ đối với Đông Nam Á nói chung và Việt Nam nói riêng là bằng con đường văn hóa, tôn giáo (đạo Phật). Ba là, bản thân gia đình của Thủ tướng Nehru là một gia đình trí thức tiến bộ. Thân sinh Thủ tướng Nehru là cụ Motilal Nehru, một chiến sĩ chống đế quốc và đã gặp Hồ Chủ Tịch tại Brussels năm 1927 tại Hội nghị Quốc tế đại biểu các dân tộc bị áp bức. Anh Thạch đã báo cáo những chi tiết này về nhà trình Hồ Chủ Tịch và đã được khen. Mặt khác, Tổng Lãnh sự quán cũng dùng những mối quan hệ lâu đời để vận động báo chí và các đoàn thể quần chúng trong tuyên truyền chuẩn bị cho chuyến thăm của Hồ Chủ Tịch. Kết quả chuyến thăm đã thành công quá sự mong đợi của ta. (Thật tình anh Thạch cũng không biết có phải do báo cáo của Tổng lãnh sự quán hay không mà khi gặp Nehru ra sân bay đón, Bác đã nói với Nehru là Bác có mang theo một vòng hoa để đến viếng mộ cụ Motilal. Việc làm này đã làm cho Thủ tướng Nehru hết sức xúc động và quan hệ giữa hai vị lãnh tụ trở nên hết sức thân mật ngay từ đầu chuyến thăm).
          Sau khi hết nhiệm kỳ công tác ở Ấn Độ về nước, anh Thạch được đề bạt làm Thứ trưởng Bộ Ngoại giao. Tình hình ở Lào lúc đó rất phức tạp. Anh được Bộ Chính trị cử làm Phó Trưởng đoàn (và sau đó là Quyền Trưởng đoàn) tại Hội nghị Quốc tế Geneve về Lào. Đây là lần đầu tiên anh Thạch dự một hội nghị quốc tế có thành phần đủ cả các nước lớn, đặc biệt là Mỹ và Trung Quốc. Song với kiến thức về tình hình Lào do anh tự theo dõi nghiên cứu và bản lĩnh chính trị vững vàng của mình, với những lập luận sắc bén về luật pháp quốc tế mà anh đã tự học, anh Thạch đã thuyết phục được Hội nghị chấp nhận phương án giải quyết vấn đề Lào do Việt Nam đề xuất. Luật sư Trần Công Tường, một thành viên của Đoàn đã khen: "Qua Hội nghị này Nguyễn Cơ Thạch đã trở thành một luật sư thực thụ".
          Năm 1964, sau khi Mỹ mở rộng chiến tranh ra miền Bắc, anh Thạch được Bộ Chính trị giao nhiệm vụ phụ trách công tác đấu tranh chống Mỹ. Để thực hiện nhiệm vụ được giao, đồng thời xem đây là dịp tốt để tổ chức lại bộ máy nghiên cứu của Bộ Ngoại giao, anh Thạch đã thành lập ba vụ mới trong Bộ: Vụ I, chuyên theo dõi động thái hàng ngày của Mỹ; Vụ II, chuyên lo đối sách; và Vụ Nghiên cứu tư liệu, chuyên nghiên cứu cơ bản về Mỹ. Đồng thời, để thu hút các đơn vị trong Bộ tham gia công tác theo dõi âm mưu, ý đồ toàn cầu của Mỹ, anh Thạch đã chỉ thị tất cả các Vụ khu vực phải theo dõi hoạt động và ý đồ của Mỹ trong quan hệ song phương với các nước, đặc biệt với các nước lớn. Mặt khác, bản thân anh Thạch cũng đi sâu tìm hiểu, nghiên cứu chiến lược, chiến thuật, thủ đoạn ngoại giao của Mỹ, nhất là đối với Việt Nam. Anh đã chỉ thị cho các cơ quan đại diện của ta ở nước ngoài tìm mua sách báo nói về các vấn đề trên gửi về trong nước để anh tự nghiên cứu, hoặc phân công cho cán bộ giỏi ngoại ngữ đọc rồi báo cáo lại. Kết quả của công tác nghiên cứu này đã thường xuyên được báo cáo lên Bộ Chính trị, giúp Bộ Chính trị đề ra các bước đi thích hợp trong cuộc đấu tranh với Mỹ. Anh Thạch thường xuyên được trường Nguyễn Ái Quốc và các Học viện khác mời giảng về Mỹ. Bộ Chính trị rất tin tưởng anh và xem anh như là chuyên gia số 1 về Mỹ. Do đó trong thời kỳ đầu đàm phán Paris, anh Thạch đã được giữ lại ở nhà để giúp Bộ Chính trị theo dõi Hội nghị, chuyển ý kiến chỉ đạo của Bộ Chính trị đến Đoàn đàm phán. Sau chiến thắng Xuân – Hè (1972), Bộ Chính trị chủ trương chuyển chiến lược đàm phán, từ chiến lược chiến tranh sang chiến lược hòa bình và chỉ thị cho Tiểu ban CP50 (được thành lập từ năm 1971) do anh phụ trách soạn thảo “dự thảo Hiệp định Paris về Việt Nam”. Suốt 3 tháng liền dưới sự chỉ đạo của anh Thạch, CP50 đã xây dựng xong dự thảo. Anh làm việc miệt mài suốt ngày đêm, cân nhắc, chỉnh sửa từng chữ, từng điều khoản và cuối cùng đã được Bộ Chính trị thông qua và ngày 8/10/1972 đồng chí Lê Đức Thọ đã chuyển cho phái đoàn Mỹ ở Paris.
          Để giúp thực hiện việc chuyển chiến lược này, Bộ Chính trị đồng thời cử anh Thạch sang Paris làm trợ lý cho đồng chí Lê Đức Thọ, kiêm Trưởng Đoàn chuyên viên của phái Đoàn ta. Trong buổi thông báo nội bộ của Đoàn, anh Phan Hiền, cũng là chuyên viên của Đoàn (sau Hội nghị Paris, anh Phan Hiền được bổ nhiệm làm Thứ trưởng Ngoại giao, sau đó làm Bộ trưởng Bộ Tư pháp) đã cho anh em biết: “Lần này anh Sáu (Lê Đức Thọ) sang có mang theo cả Pê-lê để chuyên làm bàn”. Anh em phấn khởi vỗ tay ầm lên. Đúng anh Thạch là “Pê-lê” thật. Là người chủ trì việc khởi thảo Dự thảo Hiệp định, anh Thạch thuộc lòng từng điều khoản, từng câu, từng chữ của dự thảo Hiệp định. Anh lại rất thông thạo về luật pháp quốc tế. Kissinger, người đối thoại chính của Cố vấn Lê Đức Thọ rất gờm anh Thạch đến mức y gợi ý với đồng chí Lê Đức Thọ là đừng để anh Thạch dự các cuộc họp hẹp giữa y với đồng chí vì “cứ mỗi lần chúng ta đi gần đến thỏa thuận thì ông Thạch lại viết giấy đưa cho ông Cố vấn” (Lời của Kissinger nói khi đi dạo riêng với đồng chí Lê Đức Thọ).
          Tuy trong đấu tranh trên bàn hội nghị rất nghiêm chỉnh, không nhân nhượng và kiên quyết bảo vệ lợi ích của dân tộc, đường lối của Đảng trong quan hệ với Mỹ, nhưng vốn là người có tầm nhìn chiến lược anh Thạch luôn luôn có thái độ thân mật, thậm chí, biết hài hước và không làm cho đối phương tự ái, mà vẫn đạt được mục đích của mình.
         Sau Hội nghị Paris, anh Nguyễn Cơ Thạch được bổ nhiệm làm Bộ Trưởng Ngoại giao. Lúc đó bối cảnh quốc tế của nước ta bị xấu đi nghiêm trọng. Các thế lực thù địch đã lợi dụng việc ta đưa quân vào Campuchia giúp nhân dân bạn đánh diệt bè lũ diệt chủng Pôn-Pốt để tiến hành bao vây cấm vận nhằm cô lập nước ta trên trường quốc tế. Tình hình đó đặt ra cho ngoại giao nước ta nhiệm vụ hết sức khó khăn và phức tạp.
        Việc tháng 2/1979 Trung Quốc xua 60 vạn quân tiến đánh nước ta dưới danh nghĩa "dạy cho Việt Nam một bài học" đã biến quan hệ hai nước từ là đồng minh chuyển sang thù địch. Trong bối cảnh phức tạp đó, anh Nguyễn Cơ Thạch đã chỉ ra cho cán bộ nhân viên Bộ Ngoại giao thấy rằng "cuộc hành quân xâm lược của Trung Quốc chỉ là một cuộc phô trương lực lượng nhằm cổ vũ các nước ASEAN và phương Tây, đặc biệt là Mỹ tiếp tục chống ta về vấn đề Campuchia và sẽ sớm chấm dứt". Trước sau như một anh Thạch vẫn chủ trương giải quyết những bất đồng với Trung Quốc thông qua tiếp xúc và thương lượng hòa bình để bình thường hóa quan hệ giữa hai nước. Do đó, sau khi Trung Quốc tuyên bố rút quân khỏi 6 tỉnh biên giới, anh Thạch đã báo cáo với Bộ Chính trị cho đề nghị với Trung Quốc mở các cuộc đàm phán nhằm bình thường hóa quan hệ giữa hai nước. Các cuộc đàm phán với Trung Quốc đã được mở ra ở Hà Nội và Bắc Kinh. Tuy chưa đạt được kết quả gì, nhưng các cuộc đàm phán này đã làm cho các nước ASEAN và Mỹ thấy rằng Trung Quốc vẫn không có ý cắt đứt quan hệ với Việt Nam. Trong lúc chưa có thể nối lại các cuộc đàm phán trực tiếp và chính thức với Trung Quốc, anh Nguyễn Cơ Thạch đã tranh thủ tiếp xúc với Đại sứ của Trung Quốc ở Hà Nội và nhất là với Bộ trưởng Ngoại giao Trung Quốc trong thời gian dự họp Đại Hội đồng Liên Hợp Quốc ở New York. Anh Thạch đã hai năm liền đến dự Lễ Quốc khánh của Trung Quốc tổ chức tại trụ sở của LHQ, do Bộ trưởng Ngoại giao Trung Quốc mời. Mặt khác, để tỏ thiện chí với Trung Quốc và thay đổi nhận thức về Trung Quốc trong toàn đảng và toàn dân anh Thạch đã trình lên Bộ Chính trị (20/5/1987) kiến nghị của Bộ Ngoại giao bỏ câu "Trung Quốc là kẻ thù trực tiếp và nguy hiểm nhất" trong lời nói đàu của Hiến Pháp và Điều lệ Đảng và đã được trên đồng ý.
         Để chống lại âm mưu của các lực lượng thù địch nhằm bao vây cấm vận nước ta, anh Thạch đã nghĩ ngay đến việc làm dịu quan hệ với Mỹ. Nhằm mục đích này, anh Thạch đã đề nghị với Bộ Chính trị từng bước giải quyết vấn đề người Mỹ mất tích trong chiến tranh. Đã hai lần ta đón tiếp Tướng Vesey, đặc phái viên của Tổng thống Mỹ về người Mỹ mất tích (MIA – POW). Đồng thời anh Thạch đã kiến nghị Bộ Chính trị hủy bỏ việc đòi Mỹ bồi thường chiến tranh. (Anh đã nghiên cứu lại bức thư của Nixon gửi Thủ tướng Phạm Văn Đồng về việc Mỹ sẽ đóng góp để hàn gắn vết thương chiến tranh và phát hiện ra câu mà Kissinger đã thêm vào ở cuối thư là: “Hai bên sẽ nghiêm chỉnh thực hiện cam kết này theo đúng luật pháp của mỗi nước”). Như vậy là đã rõ. Điều này cho thấy không bao giờ ta có được sự bồi thường của Mỹ. Việc ta cứ tiếp tục đòi Nixon phải thực hiện điều y đã cam kết chỉ làm cho quan hệ hai nước càng khó được cải thiện. Dù Nixon có “thiện chí” muốn đóng góp thì Quốc hội Mỹ cũng phủ quyết. Mà Nixon thì không bao giờ có thiện chí đó. Những sáng kiến của Bộ Trưởng Nguyễn Cơ Thạch, như đã nói ở trên đã thúc đẩy một bước việc bình thường hóa quan hệ hai nước nước. Ngày 18/7/1990 Ngoại trưởng Mỹ James Baker tuyên bố Hoa Kỳ không ủng hộ ghế của Campuchia Dân chủ tại Liên hợp quốc và sẽ đàm phán trực tiếp với Việt Nam để tìm giải pháp cho vấn đề Campuchia. Tiếp đó, ngày 17/10/1990 Ngoại trưởng Mỹ đã chính thức mời Bộ trưởng Nguyễn Cơ Thạch sang thăm thủ đô Hoa Kỳ. Qua những sự kiện này có thể thấy hoạt động của Bộ trưởng Nguyễn Cơ Thạch đã giúp khởi động cho quá trình đi đến bình thường hóa quan hệ giữa hai nước, diễn ra 5 năm sau đó dưới thời Tổng thống Clinton. Sự chuyển động trong quan hệ giữa ta và Mỹ đã có tác động to lớn góp phần làm sụp đổ hàng rào bao vây cấm vận kéo dài 10 năm do các thế lực thù địch dựng lên chống ta chung quanh vấn đề Campuchia. Do thấy Mỹ liên tục cử đoàn, gồm các quan chức cấp cao của Chính phủ và Quốc hội vào ta, các nước phương Tây khác cũng bắt đầu cải thiện quan hệ với ta. Pháp ký Nghị định thư viện trợ cho ta (1982) và Ngoại trưởng Pháp thăm ta (1983). Tiếp sau đó Ngoại trưởng Phần Lan (1984) và Ngoại trưởng Thụy Điển (1985) thăm ta. Cũng trong thời gian này, EEC nối lại viện trợ lương thực cho ta để khắc phục thiên tại. Ngoại trưởng Tây Đức (1980) và Ngoại trưởng Nhật Bản (1984) đã đón Bộ trưởng Ngoại giao Nguyễn Cơ Thạch.
           Trong cuộc đấu tranh ngoại giao về vấn đề Campuchia, được sự ủy nhiệm của Bộ Chính trị anh Nguyễn Cơ Thạch hầu như được toàn quyền hoạt động (lúc cần thiết thì trao đổi ý kiến với Thủ tướng Phạm Văn Đồng và đồng chí Lê Đức Thọ). Theo sáng kiến của anh Thạch và được lãnh đạo Lào và Campuchia đồng ý, Hội nghị Ngoại trưởng 3 nước Việt Nam - Lào - Campuchia đã họp 6 tháng một lần, với địa điểm luân phiên giữa 3 nước. Sau mỗi lần họp, có một cuộc họp báo quốc tế để công bố những sáng kiến mới của 3 nước về giải pháp cho vấn đề Campuchia. Tại các cuộc họp báo này, Bộ trưởng Nguyễn Cơ Thạch thường phải "đứng mũi chịu sào” và thật thú vị là hầu hết các phóng viên của các nước ASEAN và phương Tây tác nghiệp ở Thái Lan đã đến tham dự để nghe Bộ trưởng Thạch nói. Anh Thạch là người có tài hùng biện, rất có duyên với báo giới nên các cuộc họp báo này là những dịp rất tốt để giải thích chính sách của ta và qua các phóng viên (lại rất thích thú lắng nghe anh Thạch nói) giúp dư luận dần dần có nhận thức rõ hơn về sự thật cái gọi là “vấn đề Campuchia”, nhất là việc ta có quân ở Campuchia chỉ là nhằm giúp nhân dân Campuchia chống lại nạn diệt chủng Pôn Pốt.
          Hai là, anh Thạch với tư cách là Bộ trưởng Ngoại giao Việt nam hàng năm có sang trao đổi với Ngoại trưởng các nước ASEAN về vấn đề Campuchia. Các Ngoại trưởng ASEAN tuy không thể sang Việt Nam vì họ đang “bao vây cấm vận” Ta, nhưng họ rất muốn biết ý đồ thực sự của Ta cho nên họ đón tiếp Bộ trưởng Nguyễn Cơ Thạch rất trọng thị và thân tình. Tuy lúc bấy giờ Thái Lan được các nước ASEAN xem như là “nước tiền tuyến” trong cuộc đối đầu với ba nước Đông Dương, nhưng tại Thái Lan nguyên Thủ tướng Kriengsak, đương kim Phó Thủ tướng Pichai Ratakul lại nhận anh Thạch làm anh em. Việc này đã ảnh hưởng đến thái độ của đương kim Ngoại trưởng Thái Lan Xa-vet Xila vốn có lập trường cứng rắn trong vấn đề Campuchia. Ở Philippine, Ngoại trưởng Alberto Gatmaitan Romulo, một chính khách nổi tiếng sống từ thời Chiến tranh Thế giới thứ 2 đã ra tận sân bay đón anh Thạch. Tổng thống Philippine Ferdinand Marcos đã cho máy bay riêng của ông ta chở Bộ trưởng Nguyễn Cơ Thạch đi tham quan Viện lúa quốc tế IRRI. Đặc biệt thân tình là các cuộc làm việc ở Indonesia và Malaysia. Ở đây các nhà lãnh đạo đã nói với Ta là họ hoàn toàn hiểu sự lo ngại của ta về các thế lực thù địch, nhất là các lực lượng đứng sau Pôn Pốt. Việc ta đưa quân vào Campuchia để diệt bè lũ Pôn Pốt là đúng, nhưng không nên ở lâu quá gây ra một tiền lệ nguy hiểm ở Đông Nam Á.
          Do kết quả của các cuộc đi thăm và trao đổi trực tiếp giữa Ngoại trưởng của các nước ASEAN (đặc biệt với Ngoại trưởng Indonesia) và nhất là việc Việt Nam hoàn thành việc rút quân tình nguyện ở Campuchia về nước tháng 9/1989, (anh Thạch là người đề xuất với Bộ Chính trị chủ trương này từ năm 1982) quan hệ đối thoại giữa 3 nước Việt Nam, Lào và Campuchia với các nước ASEAN được chính thức xác lập, tạo điều kiện thuận lợi cho thành công của Hội nghị Paris về Campuchia, thể hiện qua Hiệp định giải quyết vấn đề Campuchia (1991). Tuy rằng lúc này anh Thạch không còn là Bộ trưởng Ngoại giao của Việt Nam và Hiệp định Paris không diễn ra theo cách ta mong muốn, nhưng hai điểm cốt lõi của Hiệp định mà anh Thạch luôn luôn giữ vững trong các cuộc đối thoại với các nước ASEAN đã được thực hiện. Đó là: Loại trừ chủ nghĩa diệt chủng và sự liên hiệp giữa chính phủ Hunsen và Sihanouk (ít người biết rằng chính Bộ trưởng Nguyễn Cơ Thạch đã bàn và khuyến khích ông Hunsen sang Pháp gặp Hoàng thân Sihanouk từ năm 1983).
          Lãnh đạo các nước rất khâm phục và quý mến anh Nguyễn Cơ Thạch. Anh là Bộ trưởng Việt Nam không những được giới học giả, báo chí thế giới yêu mến và kính trọng, mà còn được rất nhiều bạn đồng nghiệp ở các nước ASEAN, các nước xã hội chủ nghĩa và một số nước phương Tây khâm phục.

Wednesday, 11 September 2013

Khánh Ly: Hồi ký (2)

KHÁNH LY: CHUYỆN KỂ SAU 40 NĂM
Khánh Ly
Khánh Ly
Chương 5
Từ thuở hồng hoang, thú vật đã biết tìm cho mình những hang ổ để sống. Là người, ai lại không muốn có một mái ấm gia đình, anh chị em quây quần yêu thương nhau, lẽ dĩ nhiên vẫn hơn những kẻ lạc loài không mái ấm tựa nương. Dẫu cho rằng tôi không thể yêu thương Bố dượng như Bố ruột, nhưng nếu ông coi tôi như những đứa con của ông, điều đó sẽ an ủi tôi biết bao nhiêu. Với các em tôi, tôi yêu chúng, hay nói đúng ra, chúng tôi thương nhau như chị em cùng cha mẹ. Chúng còn nhỏ, chưa biết gì và ngay cả khi hiểu biết, chúng tôi cũng không hề phân chia… Bố chị… Bố em… Cũng chẳng bao giờ tôi quên ơn Dượng. Ông và Mẹ tôi cho tôi đi học đàng hoàng nhưng… lỗi tại tôi mọi đàng… Phần còn lại, tại ai, tôi không biết và chữ nghĩa đối với tôi như chuyện thần thoại, một điều không có thật. Một năm nội trú trường Thánh Mẫu, tôi chỉ nhớ tên một người bạn, đó là chị Lài – đã lấy chồng và đi Pháp từ lâu – một chị nữa hiện (giờ) là nữ tu, tôi vô tình gặp lại trong chuyến đi Vatican (năm) 1998. Phụng Hoà học chung với tôi ở Hưng Đạo. Em trai là Phùng Thuận vừa mất tại Cali(fornia). Ở nội trú, lễ Misa được lập lại như những năm tôi học ở St. Marie. Cũng 5 giờ sáng, chỉ khác là quần áo tuỳ tiện và không có mũ. Đặc biệt là không có cái món… cứt trâu rau dền nghiền nát trộn bơ. Mỗi tuần được ăn phở một lần. Bây giờ nghĩ lại, tôi nhớ cái câu… Phở không người lái. Tức là cách đây mấy chục năm, tôi đã được ăn phở không người lái… bằng đĩa. Hơi sâu chứ không phải tô, với nước và chừng… chục sợi bánh. Tôi đi trước Việt Cộng với xã hội chủ nghĩa nhiều năm…. Tôi không buồn vì trường mới di cư, tiền học phí thấp nên ăn uống có phần giản tiện. Một con tôm kho có thể ăn hết bữa cơm vì nó mặn như một… kho muối.
Tôi được vào nội trú là vì cái người con trai đã gọi tôi là… Bé Mai…. Mẹ bảo… để nó ở ngoài, nó phễnh bụng ra lúc nào không biết…. Tôi chẳng hiểu vì sao và thế nào là phễnh bụng. Phải chi Mẹ chỉ bảo cho tôi tường tận, như tôi và các con tôi bây giờ, thì đã không thành chuyện và cuộc đời tôi nó sẽ khác, phải khác đi nhiều. Đã không học được, không muốn học, nên ở nội trú mà tôi… quậy… tới bến. Bài không học, không làm, còn trùm mền soi đèn pin đọc thơ Nguyễn Bính, đọc tiểu thuyết. Gần hơn nữa là đã dám trèo tường đi chơi với Đạt. Ngay khi đưa tôi vào xin ở nội trú, Mẹ tôi đã tường trình đầy đủ những nét xấu (xa) và lì lợm của tôi, thế cho nên các sơ chú ý đến tôi nhiều lắm và hành động leo tường trốn đi chơi là giọt nước đã làm tràn ly nước. Lỗi của tôi. Một lầm lỗi không thể khoan nhượng và lần này không phải là giầy mà là củi tạ. Tôi không có lý do nào để bào chữa cho mình và chấp nhận trận đòn đau đớn hơn cả những lần trước. Mẹ đánh tôi là phải là đúng.

Monday, 9 September 2013

Những cái chết tức tưởi của nhà văn (2)

Bài của Thái Doãn Hiểu, tiếp Kỳ 1, đăng trên blog nhà thơ Nguyễn Trọng Tạo.

Kỳ này về Thiều Chửu (gần đây mới nghe tên, tiếc là chưa được đọc tác phẩm nào của ông), Dương Quảng Hàm (chỉ biết ông là một trí thức lớn, tên của ông nay được đặt cho một đường phố ở Hà Nội, có liên hệ họ hàng với Dương Khuê mà cụ Tam Nguyên Yên Đổ Nguyễn Khuyến đã khóc, và bà con với nhà văn, nhà báo Dương Thị Xuân Qúy (chồng là Bùi Minh Quốc) về sau này, và về Lan Khai.


NHỮNG CÁI CHẾT TỨC TƯỞI CỦA NHÀ VĂN (2)


9 Votes

Chuyện bây giờ mới kể 
THÁI DOÃN HIỂU
Thiều Chửu
Thiều Chửu
Thiều Chửu (1902–1954)  là nhà văn hóa, dịch giả và cư sĩ. học giả  Việt Nam, tác giả Hán Việt tự điển và nhiều bộ sách về Phật Giáo nổi tiếng khác. Ông từng được mời tham gia Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa vào năm 1945 với tư cách là Bộ trưởng Bộ Cứu tế xã hội.
Ông tên thật là Nguyễn Hữu Kha, xuất thân trong một gia đình nhà nho nghèo ở làng Trung Tự, phường Đông Tác cũ, nay thuộc quận Đống Đa,Hà Nội. Thân phụ của ông là Nguyễn Hữu Cầu, quen gọi là cụ cử Đông Tác, từng tham gia phong trào Đông Kinh nghĩa thục nên bị thực dân Phápđày đi Côn Đảo. Cụ nội của ông là ông nghè Đông Tác Nguyễn Văn Lý.
Ông kể về tuổi thơ của mình: “Nhà nghèo quá, chị em tôi 7-8 tuổi đã phải chăn bò cắt cỏ, gánh nước, thổi cơm nấu cám, 10 tuổi tát nước, 12 tuổi cày bừa. Năm tôi 13 tuổi, bố bị giặc Pháp bắt, được hai tháng thì mẹ sinh con thứ 8. Đẻ được ba ngày mẹ đã phải đi làm đồng”. 16 tuổi, Hữu Kha một mình xuống Đồ Sơn bán thuốc Nam và bánh kẹo kiếm sống. Vì tin người nên mất hết vốn, ông phải làm phu kéo thuyền, đẩy xe, thậm chí đi ăn xin. Hai năm trời cực nhục ấy khiến ông ngày càng tin yêu triết lý cứu khổ cứu người của đạo Phật.

Những cái chết tức tưởi của nhà văn (1)

Bài của Thái Doãn Hiểu, đăng làm 3 kỳ trên blog Nhà thơ Nguyễn Trọng Tạo.

Kỳ này về nhà thơ Thu Hồng (nghe hơi lạ), nhà văn Ngô Tất Tố (bây giờ mới biết là do tự tử) và Nhượng Tống.

NHỮNG CÁI CHẾT TỨC TƯỞI CỦA NHÀ VĂN

 
 
 
 
 
 
5 Votes

Lão Xá
Lão Xá
Kỳ 1: Chuyện bây giờ mới kể 
THÁI DOÃN HIỂU
Cách mạng Văn hóa ở Trung quốc thực chất là một cuộc thanh trừng phe phái khốc liệt chưa từng có nếu đem so với Tần Thủy hoàng. Mười triệu nạn nhân đã chết thảm dưới tay “người cầm lái vĩ đại” Mao Trạch Đông. Theo trưng cầu dân ý toàn Trung Quốc thì ông ta có 7 phần tội 3 phần công. Lấy Tần Thủy hoàng làm thần tượng, Mao đã thống nhất được Trung nguyên, nhưng xài tốn xương máu Dân Trung Hoa đến 60 triệu nhân mạng, trong đó chưa kể đến 39 triệu người chết đói trong phong trào đại nhảy vọt cuối thập niên 50 của thế kỷ trước.  
Có hai cái chết thương tâm nhất là của Chủ tịch nước Lưu Thiếu Kỳ và Nhà văn lớn Lão Xá. Tôi có theo dõi rất sát và kỹ những ngày tận số của hai ông.
Ông Lưu Thiếu Kỳ và phu nhân – bà Trương Quang Mỹ, là người cách mạng chân chính, nhân hậu theo đánh giá của Chủ tịch Hồ Chí Minh, người đã sang thăm Việt Nam và được nhân dân ta tôn kính. Ông bị Mao Trạch đông chụp cho cái mũ “tên lãnh đạo cao cấp chủ trương đi con đường tư bản chủ nghĩa trong đảng”. Ông Lưu bị hành hạ đấu tố, tra tấn, bỏ đói hàng mấy tháng trời, thân bại danh liệt. Còn tác giả Tường Lạc đà Lão Xá người về sau được tặng giải Nobel nhưng Hội đồng Hàn lâm viện Hoàng gia Thụy Điển rút lại vì giải chỉ thưởng cho người còn sống. Lão Xá bị bọn thanh niên choai choai mặc sắc phục Hồng vệ binh xông vào nhà riêng đập ông chết tươi trên bàn làm việc. Chúng hè nhau vứt thi thể ông xuống hồ. Chưa đã, khi thấy xác ông nổi lên, chúng dùng câu móc vào thắt lưng ông kéo lên bờ đánh, đạp phũ phàng. Mao Trạch Đông đã thanh toán sạch những đối thủ chính trị đáng gờm của mình, những người có nguy cơ làm cho cái ghế hoàng đế của ông ta lung lay kể từ “người bạn chiến đấu thân mật của người” là Lâm Bưu,  “tướng bọc đường” Bành Đức Hoài, Bí thư thành ủy Bắc Kinh Bành Chân…
*
Ở nước ta, một số các nhà văn, nhà văn hóa Việt Nam cũng có những cái chết bất đắc kỳ tử, mờ ám. Tôi cho rằng những kiểu chết của các vị dưới đây là không minh bạch, vô cùng bất công, cần được công luận minh oan, chiêu tuyết cho những oan hồn:
*
Tôn Nữ Thu Hồng hay Thu Hồng (1922-1948), là nhà thơ Việt Nam thời tiền chiến.
Tôn Nữ Thu Hồng, sinh ngày 19 tháng 7 năm 1922 tại Tourane (Đà Nẵng), nhưng quê quán gốc là làng Thần Phù, huyện Hương Thủy, tỉnh Thừa Thiên (nay là Thừa Thiên-Huế).
Bà thuộc dòng dõi Hoàng tộc nhà Nguyễn, trước học ở Tourane, sau vào học tại trường Đồng Khánh (Huế).

Friday, 6 September 2013

Khánh Ly: Hồi ký (1)

Đã đọc đâu đó trên mạng Hồi ký của Khánh Ly, nay thấy trang của nhà thơ Nguyễn Trọng Tạo đăng lại nên mạn phép mang về đây để lưu cho dễ tìm về sau:

HỒI KÝ CA SĨ


4 Votes

Khánh Ly
Khánh Ly
NTT: Khánh Ly là một giọng hát, đúng là một giọng hát bay qua thế tục. Tôi không nghĩ giọng hát ấy “liêu trai” hay “ma mị” như người ta thường nói, mà đó là một giọng hát hút người, một giọng hát bên mình nhưng cũng là một giọng hát bên trời. Còn đời người ca sĩ này thế nào thì chỉ có Khánh Ly mới hiểu. Và Khánh Ly đã viết hồi ký. Mời bạn xem hồi ký Khánh Ly… 



CHUYỆN KỂ SAU 40 NĂM 

KHÁNH LY


Chương 1 
Đó là năm 1964, tôi và các con đang ở thành phố Dalat. Tôi vừa 18 tuổi, hai con, một gái, một trai. Ba mẹ con sống với nhau hồn nhiên như cây cỏ trong ngôi nhà hai từng rộng lớn vắng người, trên một ngôi đồi mà người ở đó gọi là đồi Miên – tên ông nội hai đứa nhỏ. Nhà không cổng ngõ, không hàng rào, đồi rộng thênh thang, từ hông nhà ngó xuống, là một thung lũng nhỏ xanh rì, nhìn mông ra xa thấp thoáng đâu đó mầu đỏ của ngói bên cạnh những vườn trồng rau quả xanh ngắt, tiệp với màu của lá cỏ. Nổi lên trên màu xanh mượt mà như tấm áo dạ hội bằng nhung, tôi có thể biết được đó là những vườn hoa.
Thuở đó, Dalat đẹp lắm. Người ta bảo Dalat đẹp bởi có 4 mùa giống như Hà Nội nên con gái Dalat tuy ít người xuất sắc nhưng ai nấy đều xinh xắn với nước da trắng hồng, mái tóc đen dày óng mượt. Tất cả đều vô tư, hồn nhiên và hiền lành. Các bà bán hàng trong chợ, dù là bán mắm cá, cũng mặc áo dài, bán đậu hủ rong cũng áo dài, bán ngô nướng lúc nửa khuya, bán mì Quảng, xôi gà cũng áo dài, hai má cứ ửng hồng lên bên cạnh bếp lửa.
Dalat có 4 mùa nhưng mùa nào cũng mát vào ban ngày, lạnh về đêm, chính thế, người ta mới thú vị khi cầm cái ngô nướng thoa mỡ hành còn nóng hổi, người ta mới cảm thấy cái nhẹ nhõm khi bước ra từ những phòng tắm nước nóng, xê xế rạp ciné Ngọc Hiệp. Bước qua bên kia đường, người ta có thể ghé vào tiệm cháo vịt, tiết canh vịt, gỏi vịt và ngay bên hông tiệm thịt vịt, cái quán mì Quảng nhỏ xíu, mái che là một vài tấm ván ép ghép với 4 cái ghế. Hai vợ chồng người bán mì Quảng tay thoăn thoắt đơm bún, chan nước hay dọn dẹp cái mặt bàn cũng chỉ là một tấm gỗ dài. Người bán vui cười nhìn khách xuýt xoa ăn trong cái nóng của bún, cái lạnh của con phố về khuya, vắng người.

Thursday, 5 September 2013

Thư của Trần Trọng Kim gửi Hoàng Xuân Hãn tháng 5.1947

Thư của Trần Trọng Kim gửi Hoàng Xuân Hãn, tháng 5 năm 1947, bài viết của Nguyễn Đức Toàn, Viện nghiên cứu Hán-Nôm.

Thủ bút của Trần Trọng Kim-Thư gửi Hoàng Xuân Hãn

Thủ bút của Trần Trọng Kim
gửi Hoàng Xuân Hãn năm 1947

Nguyễn Đức Toàn

Viện nghiên cứu Hán Nôm

Trần Trọng Kim (1887-1953) là một nhà giáo, một nhà nghiên cứu văn học, sử học có tiếng trong giới trí thức nước ta thời cận đại. Ông đã để lại nhiều công trình nghiên cứu có giá trị, như Nho giáo, Việt Nam sử lược, có đóng góp cho tri thức và nghiên cứu lịch sử văn hóa nước nhà. Trong khi tiếp xúc với văn bản Nam quốc địa dư chí, tôi phát hiện ra bức thư này nằm giữa tờ bìa ngoài gấp đôi đã bị phết hồ dán kín lại, do thời gian lâu ngày lớp hồ khô đi, trong lúc kiểm tra văn bản bức thư vô tình rơi ra. Được biết một số sách Hán Nôm có nguồn gốc từ thư viện riêng của gia đình GS. Hoàng Xuân Hãn. Bức thư này có lẽ đã đến tay cụ Hoàng và được cụ Hoàng dấu kín vào tờ bìa của cuốn Nam quốc địa dư chí, mà sau này được hiến tặng lại cho thư viện. Đối chiếu với tập hồi ký Một cơn gió bụi của cụ Trần đã được xuất bản trong những năm 60, chúng tôi nhận định đây chính xác là bút tích và giọng văn của cụ Lệ thần Trần Trọng Kim, vì những nhân vật trong thư nhắc đến đều là những gương mặt trí thức chính trị đương thời với cụ. Ngày tháng, sự kiện, giọng văn và tư tưởng trong bức thư hoàn toàn phù hợp với ngày tháng, sự kiện, giọng văn, tư tưởng của cụ Trần trong tập hồi ký đã nêu trên.
Chúng tôi xin được giới thiệu nội dung bức thư như một phần di cảo bút tích của một nhà giáo, một học giả uyên bác và đức hạnh, một nhà nghiên cứu Nho giáo tân học cuối cùng, sau hơn nửa thế kỷ nằm im lìm trong một tập sách cũ. Thấy rõ thêm mối quan hệ giữa hai gương mặt trí thức lớn của nước ta trong lịch sử cận đại. Bên cạnh đó, đặt ra vấn đề thận trọng và nghiêm túc trong công tác bảo quản các tư liệu Hán Nôm của chúng ta hiện nay.

Bức thư gồm 2 tờ viết 2 mặt. 

Nội dung như sau:

 Sài Gòn, ngày 8 tháng 5, năm 19471
Ông Hãn2
Hôm ông Phan văn Giáo3 đưa cái thư của ông vào cho tôi, tôi không gặp ông ấy. Tôi xem thư của ông, nhất là đoạn viết bằng chữ nôm, tôi biết rõ sự tình và tôi đã phiên dịch ra quốc-ngữ, gửi sang để Ngài4 xem.
            Gần đây tôi lại được thư khác của ông, do ông Giáo gửi lại cho tôi, đại khái cũng như thư trước. Cái tình thế nước ta bây giờ, tôi cũng hiểu đại khái như ông, cho nên trước khi tôi về, tôi đã dặn Ngài: Trừ khi có bằng-chứng chắc-chắn, thì ngài chớ nghe ai mà về. Sau khi tôi đã về đây rồi tôi lại viết thư ra nhắc lại lời dặn của tôi. Vậy sự ngài về chắc là không có.
Tôi sở dĩ về đây là vì Ngài và tôi ở bên ấy5, hoang-mang chẳng biết rõ gì cả, nhân có ông Cousseau6 do ông D’Argenlieu7 sai sang gặp Ngài và tôi, nói Pháp sẵn lòng đổi thái-độ để cầu hoà-bình. Ngài thấy thế bảo tôi về tận nơi xem thái độ người Pháp có thật không, và nhân tiện xem ý tứ người Việt ta thế nào. Nếu làm được việc gì ích lợi cho nước và để cho dân đỡ khổ, thì ta cố làm cho trọn nghĩa-vụ của mình, nếu không thì lương-tâm ta cũng yên, vì đã cố hết sức mà không làm được8.
Tôi về đây hôm 6 tháng hai tây9, không gặp ông D’Argenlieu, vì ông ấy sắp về Pháp. Ông ấy cho người bảo tôi chờ ông ấy sang sẽ nói chuyện. Tôi có gặp mấy người có chủ nhiệm về việc chính trị, nói chuyện thì tử-tế lắm và đồng ý hết cả. Nhưng xét ra họ nói một đường, làm một nẻo, toàn là những việc mưu-mô lừa dối cả. Lúc đầu tôi có xin cho tôi dược gặp ông, ông Hiền10 và Khiêm11, họ hứa sẽ cho vào ngay, nhưng mãi chẳng thấy ai vào. Tôi biết ý [tr1] cũng không hỏi nữa.
Tôi xem việc người Pháp làm, không thấy gì là chân thực. Họ thấy tôi giữ cái thái-độ khảng khái không chịu để họ lợi dụng, họ phao ra rằng tôi nhu-nhược và đa nghi không làm được việc. Họ cho những người Nam thân tín của họ đến nói muốn gặp tôi, tôi từ chối không gặp ai cả. Cũng vì thế tôi không muốn gặp ông Giáo. Tôi có nói với người Pháp rằng: Tôi về đây, là tin ở lời hứa hẹn của ông Cousseau là đại biểu của Thượng xứ Pháp, nay công việc không xong, thì cho tôi trả ra để bảo cho Ngài biết. Họ nói: Việc ấy cố nhiên rồi, nhưng ông hãy thong-thả chờ ít lâu. Họ nói thế, nhưng tôi biết là họ không cho tôi ra với Ngài, và họ lại cho người khác nói chuyện với Ngài12.
Dù sao, tôi cũng không ân-hận vì việc tôi về đây. Có về đây mới biêt rõ sự thực. Biết rõ sự thực thì cái bụng tôi yên không áy náy như khi ở ngoài kia. Bây giờ tôi nhất định không làm gì cả. Nếu thời cục yên-ổn thì tôi về ngoài Bắc, nếu không thì xoay xở ở tạm trong này, chờ khi khác sẽ liệu.
Còn về phương diện người mình, thì tôi thấy không có gì đáng vui. Phe nọ đảng kia lăng-nhăng chẳng đâu vào đâu cả. Ai cũng nói vì lòng ái-quốc, nhưng cái lòng ái-quốc của họ chỉ ở cửa miệng mà thôi, nhưng kỳ thực là vì địa-vị và quyền-lợi, thành ra tranh dành nhau, nghi-kỵ nhau rồi lăng-mã lẫn nhau. Tôi về đây chỉ gặp Thảo13, Hoè14 và Sâm15. Tôi bảo Sâm nên tìm cách đoàn kết nhau thành khối, thì mới có thể đối phó với người ta được. Sâm cũng cho ý kiến ấy là phải. Song một độ thấy bẵng đi, không đến gặp tôi, rồi bất thình-lình xuất hiện ra Mặt trận quốc gia16, mà không cho tôi biết. Mãi mấy hôm nay mới đến nói rằng vì sự đi lại khó khăn, nên không kịp nói cho tôi biết việc ấy. Tôi bảo hắn rằng: Việc ông làm đó, là việc nên làm, nhưng trước hết phải xếp đặt cho chu-đáo, phải có đủ các cơ-quan tuyên truyền và bênh-vực việc làm của mình. Nhất là phải giao-thông với Mặt trận kháng chiến17, họ [tr2] có đồng ý, thì việc ông làm hoạ may mới có hiệu-quả. Nay việc chưa xếp đặt ra gì cả mà ông đã vội-vàng xướng xuất ra như thế, tôi e khó thành được. Hắn nói: Việc đã trót rồi, đã ném lao thì phải theo lao.
Tôi thấy tình thế có nhiều nỗi khó khăn quá, mà minh thì thân cô thế cô, không làm gì được, cho nên chỉ giữ cái dịa vị bàng-quan mà thôi, thật là:       

身 在 南 蕃 無 所 預
            心 懐 百 憂 復 千 慮
(Thân tại Nam phiên vô sở dự,
Tâm hoài bách ưu phục thiên lự.
= Thân ở cõi Nam không tham dự việc chính trị,
Lòng đã ôm trăm mối lo lắng lại thêm nghìn điều ưu lự)

Tôi vẫn biết việc chống với Pháp chỉ có V.M. mới làm nổi, nhưng vì chỉ tiếc họ quá thiên về chủ-nghĩa cọng-sản quá. Họ chỉ có một mục-đích là thi hành chủ nghĩa của họ, họ dùng đủ phương diện để đưa người ta vào cái chòng của họ. Sự hành-động của họ ở bên ta cũng như bọn cọng sản đã dùng ở bên Tàu và ở các nước khác, đều theo một lối đúng nhau như hệt. Họ không cần quốc-gia, không cần đạo-đức, nhưng có nhiều người tin ở nghĩa quốc-gia, thì họ lợi dụng cái nghĩa quốc-gia để đạt cái chủ-nghĩa của họ. Lừa dối xảo-quyệt đủ đường, cho nên người ta dễ mắc lừa lắm.
Nay V.M. đứng vào cái địa-vị chống Pháp, tất là có cái thanh-thế rất mạnh. Nếu họ biết đổi cái thái-độ hung tàn bạo ngược đi, và tìm cách thu dụng các đảng phái khác, để lập thành một khối, không khuynh hướng hẳn về Cọng sản, thì có cơ thành công được, nhưng bảo con chó sói trở nên con cừu, thì có thể được không? Dù sao, đối với viêc nước mình, V.M phải chịu cái tiếng功 之 首 罪 之 魁 (Công chi thủ tội chi khôi = Công đứng đầu mà tội cũng đứng đầu). Đó là ý kiến riêng của tôi, còn các ông nghĩ thế nào tôi không biết.